تکنیک تحلیل مضمون (Thematic analysis) روشی برای تجزیه و تحلیل داده های کیفی است و به تحلیل متون می پردازد. تحلیل مضمون، اولین روش تحلیل کیفی است که پژوهشگران باید یاد بگیرند. این روش، مهارتهاي اساسی مورد نیاز براي بسیاري از تحلیلهاي کیفی را فراهم میکند. تحلیل مضمون، یکی از مهارتهاي عام و مشترك در تحلیلهای کیفی است؛ به همین دلیل، بویاتزیس (1998) آن را نه روشی خاص بلکه ابزاري مناسب براي روشهاي مختلف، معرفی میکند. این روش بیشتر اوقات با روش فراتحلیل اشتباه گرفته می شود. همانطور که از نام آن پیداست، تکنیک تحلیل مضمون به معنای تجزیه و تحلیل الگوهای مضامین در داده ها است. روشی برای تجزیه و تحلیل داده های کیفی است. به این معنی که می توان از این روش برای تجزیه و تحلیل داده های غیر عددی مانند صدا، تصویر، متن و غیره استفاده کرد.
ریان و برنارد (2000) نیز کدگذاري مضامین را فرایند پیش نیازِ تحلیلهاي اصلی و رایجِ کیفی، معرفی می‌کنند تا روشی منحصربه فرد و خاص. اما به عقیده براون و کلارک (2006) تحلیل مضمون را باید روش ویژه اي در نظر گرفت که یکی از مزایاي آن، انعطافپذیري است. بنابراین، تحلیل مضمون، روشی براي شناخت، تحلیل و گزارش الگوهاي موجود در دادههای کیفی است. تکنیک تحلیل مضمون مانند روش فراترکیب، تکنیک داده بنیاد در فصل چهارم رساله دکتری کاربرد فراوانی دارد. در تکنیک تحلیل مضمون یک محقق باید کل متن را مرور کند و به دنبال الگوهای معنادار در مضامین در میان داده ها باشد. الگوها را می توان با خواندن داده های مکرر، کدگذاری داده ها و ایجاد تم تجزیه و تحلیل کرد.
تکنیک تحلیل مضمون، فرایندي براي تحلیل دادههای متنی است و دادههای پراکنده و متنوع را به دادههایی غنی و تفصیلی تبدیل میکند. تکنیک تحلیل مضمون، صرفاً روش کیفی خاصی نیست بلکه فرایندي است که میتواند در اکثر روشهاي کیفی به کار رود. به طور کلی، تحلیل مضمون، روشی است براي:
الف- دیدن متن؛
ب- برداشت و درك مناسب از اطلاعات ظاهراً نامرتبط؛
ج- تحلیل اطلاعات کیفی؛
د- مشاهده نظاممند شخص، تعامل، گروه، موقعیت، سازمان و یا فرهنگ؛
ه- تبدیل دادههای کیفی به دادههای کمی.
تکنیک تحلیل مضمون روشی برای تجزیه و تحلیل داده در تحقیقات کیفی است که داده های متراکم و پراکنده را به داده هایی غنی و تفصیلی تبدیل می کند.
واژه ی ضمنی به طور کلی مبین تکرار است بنابراین اگر مسئله ای یک بار در متن داده ها آورده شود نمی توان آن را به عنوان مضمون در نظر گرفت مگر اینکه نقش برجسته ای در تجزیه و تحلیل داده ها داشته باشد. تحلیل مضمون شامل 6 مرحله می باشد:
مرحله اول: آشنایی با داده ها
مرحله دوم: ایجاد کد های اولیه و کد گذاری
مرحله سوم: جستجو ی کد های گزینشی(مضامین پایه)
مرحله چهارم: شکل گیری مضامین سازنده
مرحله پنجم: تعریف و نامگذاری تم های اصلی
مرحله ششم: تهیه گزارش
در مرحله اول تکنیک تحلیل مضمون آشنايي با دادهها صورت می‌گیرد؛ در این مرحله با عمق محتوايي دادهها آشنا می‌شويم. مرحله دوم به ايجاد كدهاي اوليه می‌پردازد؛ كدها ويژگي دادههایی را معرفي می‌نمایند كه به نظر محقق جالب می‌باشد.
در مرحله سوم تکنیک تحلیل مضمون که جستجوي كدهاي گزينشي نام دارد؛ هدف دسته‌بندی كدهاي مختلف در قالب كدهاي گزينشي و مرتب كردن همه خلاصه داده های كدگذاري می‌باشد.
در مرحله چهارم تکنیک تحلیل مضمون تم‌های فرعي شکل می‌گیرد؛ اين مرحله شامل دو مرحله بازبيني و تصفيه و شکل‌دهی به تم‌های فرعي است. مرحله اول شامل بازبيني در سطح خلاصه های كدگذاري شده است. در مرحله دوم اعتبار تم‌های فرعي در رابطه با مجموعه دادهها در نظر گرفته می‌شود.
مرحله پنجم تکنیک تحلیل مضمون به تعريف و نامگذاری تم‌های اصلي می‌پردازد؛ در اين مرحله، تم‌های اصلي كه براي تحليل ارائه‌شده، تعريف و مورد بازبيني مجدد قرار می‌گیرد، سپس داده های داخل آنها تحليل می‌شود. به‌وسیله تعريف و بازبينيكردن، ماهيت آن چيزي كه يك تم در مورد آن بحث میکند مشخص‌شده و تعيين می‌گردد كه هر تم اصلي كدام جنبه از دادهها را در خود دارد. در اين مرحله از ميان تم‌های فرعي یک تم اصلي به دست آمد.
در مرحله آخر تکنیک تحلیل مضمون گزارش تهيه می‌شود؛ مرحله ششم زماني شروع می‌شود كه محقق مجموعه‌ای از تم‌های اصلي كاملاً انتزاعي و منطبق با ساختارهاي زمینه‌ای تحقيق در اختيار داشته باشد. اين مرحله شامل تحليل پاياني و نگارش گزارش است.
مرحله 1. آشنايي با دادهها: در تکنیک تحلیل مضمون براي اينكه محقق با عمق و گستره محتوايي دادهها آشنا شود لازم است كه خود را در آنها تا اندازهاي غوطهور سازد. غوطهورشدن در دادهها معمولاً شامل “بازخواني مكرر دادهها” و خواندن دادهها به صورت فعال (يعني جستجوي معاني و الگوها) است.
مرحله 2. ايجاد كدهاي اوليه: مرحله دوم تکنیک تحلیل مضمون زماني شروع مي‌شود كه محقق دادهها را خوانده و با آنها آشنايي پيدا كرده است. اين مرحله شامل ايجاد كدهاي اوليه از دادهها است. كدها يك ويژگي دادهها را معرفي مي‌نمايند كه به نظر تحليل‌گر جالب مي‌رسد .داده‌هاي كدگذاري شده از واحدهاي تحليل (تم‌ها) متفاوت هستند. كدگذاري را مي‌توان به صورت دستي يا از طريق برنامه‌هاي نرم‌افزاري انجام داد.
مرحله 3. جستجوي كدهاي گزينشي (مضامین پایه): اين مرحله تکنیک تحلیل مضمون شامل دسته‌بندي كدهاي مختلف در قالب كدهاي گزينشي و مرتب كردن همه خلاصه داده‌هاي كدگذاري شده است. در واقع محقق، تحليل كدهاي خود را شروع كرده و در نظر مي‌گيرد كه چگونه كدهاي مختلف مي‌توانند براي ايجاد يك تم كلي تركيب شوند. در اين مرحله محققان كدهاي ناقص يا نامرتبط و همچنين كدهاي تكراري را كنار گذاشته تا به اين تعداد كد گزينشي دست يابند.
مرحله 4. شكل‌گيري مضامین سازنده: مرحله چهارم تکنیک تحلیل مضمون زماني شروع مي شود كه محقق مجموعه‌اي از تم‌ها را ايجاد كرده و آنها را مورد بازبيني قرار مي‌دهد. اين مرحله شامل دو مرحله بازبيني و تصفيه و شكل‌دهي به تم‌هاي فرعي است. مرحله اول شامل بازبيني در سطح خلاصه‌هاي كدگذاري شده است. در مرحله دوم اعتبار تم‌هاي فرعي در رابطه با مجموعه دادهها در نظر گرفته مي‌شود. در اين مرحله محققان به مضامین سازنده دست پيدا كردند.
مرحله 5. تعريف و نامگذاري تم‌هاي اصلي: مرحله پنجم تکنیک تحلیل مضمون زماني شروع مي‌شود كه يك تصوير رضايت‌بخش از تم‌ها وجود داشته باشد. محقق در اين مرحله، تم‌هاي اصلي را كه براي تحليل ارائه كرده، تعريف نموده و مورد بازبيني مجدد قرار مي‌دهد، سپس داده‌هاي داخل آنها را تحليل مي‌كند. به وسيله تعريف و بازبينیکردن، ماهيت آن چيزي كه يك تم در مورد آن بحث مي‌كند مشخص شده و تعيين مي‌گردد كه هر تم اصلي كدام جنبه از دادهها را در خود دارد. در اين مرحله محقق در نهايت پس از رفت و برگشت در ميان تم‌هاي فرعي به 1 تم اصلي دست يافت، كه در زمينه مورد نظر تحقيق قابل تبيين مي‌باشد.
مرحله 6. تهيه گزارش: مرحله ششم تکنیک تحلیل مضمون زماني شروع مي‌شود كه محقق مجموعه‌اي از تم‌هاي اصلي كاملاً انتزاعي و منطبق با ساختارهاي زمينه‌اي تحقيق در اختيار داشته باشد. اين مرحله شامل تحليل پاياني و نگارش گزارش است. كه در پايان ارائه خواهد شد.
