تحلیل میک مک MICMAC، برای انجام تحلیل ساختاری در مطالعات آینده پژوهی استفاده می شود. برای شناسایی مولفه های کلیدی برای استخراج سناریوهای سازگار از روش تحلیل میک مک استفاده می شود. از فرآیندهای مهم در سناریو نوسی در آینده پژوهشی، شناسایی مولفه های کلیدی تاثیرگذار بر آینده است. آینده پژوهی از انواع آینده ها صحبت می کند. آینده های چندگانه یا آینده های جایگزین از مهم ترین مزیت های آینده نگاری نوین است. در اين رويكرد پيش بيني خوب، پيش بيني اي است كه روندها و مسائل در حال وقوع و وقايع بالقوه را شناسايي و معرفي مي كند.  تا آمادگي لازم براي سناريوهاي مختلف را فراهم کند. شناسایی آینده های خوب، مستلزم، شناسایی دقیق مولفه های کلیدی است.

در سال های اخیر شيوه تحليل اثرات متقابل و ماتريسي در آينده پژوهي کاربرد زیادی پیدا کرده است. تحلیل میک مک که به آن تحلیل ساختاری نیز گفته می شود، از تکنیک های مهم تحلیل اثرات متقابل است. سابقه تحليلهاي متقابل و ماتريسي فراتر از مطالعات حوزه نسبتاً نوپاي آيندهپژوهي است.  از مدل سازي ساختاري تفسيري تا تحليل ميك مك در اين حوزه قرار داد. تحليل اثرات متقابل در حوزه هاي مختلف مديريت و مهندسي پيشرفت كرده اند و اكنون در آينده پژوهي نيز به كار گرفته مي شوند.

ماتریس اثرات مستقیم

در روش ميك مك، براي انجام مراحل پژوهش، نخست فهرستي از متغيرهاي كليدي فراهم مي آيد كه مي تواند از نظرات خبرگان يا منابع ديگر تهیه شده باشد. سپس براساس تعداد متغیرهای کلیدی یک ماتریس N*N از متغيرهاي تأثيرگذار ایجاد می شود. در مرحله بعد قضاوت در مورد این‌که مولفه A  تا چه حد بر مولفه B تأثیر خواهد داشت. این تأثیر معمولاً با عددی در مقیاس صفر تا ۳ مشخص می‌شود. با امتیاز دهی ماتریس مولفه ها، به این ماتریس، ماتریس اثرات مستقیم  (Matrix of Direct Influence)  (MDI) گفته می شود. به‌طوری­که:

عدد صفر بدون تأثیر،

عدد ۱ تأثیر کم،

عدد ۲ تأثیر متوسط و

عدد ۳ تأثیر زیاد

عدد P بيانگر اين موضوع است كه از نظر كارشناسان و خبرگان شركت كننده در پژوهش، تأثير دو متغير بر يكديگر احتمالي است. به اين معنا كه ممكن است تأثيرگذاري
يا تأثيرپذيري وجود داشته باشد يا نداشته باشد.

تاثیر مستقیم و تاثیر غیرمستقیم

تجزیه و تحلیل MICMAC بر پایه قدرت نفوذ (تاثیرگذاری) و میزان وابستگی (تاثیرپذیری) هر متغیر شکل گرفته و امکان بررسی بیشتر محدوده هر یک از متغیرها را فراهم می­سازد.

-قدرت نفوذ : تعداد عناصری که عنصر iام بر آنها تاثیر می‌گذارد.

-میزان وابستگی : تعداد عناصری که بر عنصر iام تاثیر می‌گذارند.

برای شناسایی مولفه های مهم و کلیدی، ار دو روش تاثیر مستقیم (Direct Method) و تاثیر غیرمستقیم (Indirect Method) استفاده می شود. در روش مستقيم، تأثير مستقيم متغير K بر ديگر متغيرها حاصل جمع تمامي مقادير سطر K از ماتريس M است و تأثيرپذيري متغير K از ساير متغيرها حاصلجمع مقادير ستون K است. از مرتب سازی مقادیر، رتبه بندی مولفه ها به دست می آید.

پس از اين مرحله، به كمك نرم افزار ميك مك مي توان تأثيرات غيرمستقيم را شناسايي كرد. اساس كار براي محاسبه تأثيرات غيرمستقيم، چندين مرتبه ضرب ماتريس در
خودش يا به عبارتديگر، به توان n رساندن ماتريس اثرات مستقيم است. پس از هر مرتبه ضرب ماتريسي، جمع سطري و ستوني اثرات محاسبه و متغيرها رتبه بندي مي شوند. اين فرايند به صورت تكراري ادامه مي يابد تا زماني كه رتبه همه متغيرها در مرحله 1-k با رتبه آنها هنگامي كه ماتريس به توان 1+K مي رسد، تفاوتي نداشته باشد. به اينترتيب جمع اثرات غيرمستقيم درجه اول به دست مي آيد.

اثرات درجه اول به اين معناست كه در اين روش تنها اثرات غيرمستقيم يك متغير از طريق يك متغير واسطه (نه تعداد بيشتري متغير واسط) محاسبه ميشود. در عمل تأثيرات درجات بالاتر آنقدر ضعيف هستند كه بتوان از آنها صرف نظر كرد. در روش ميكمك معمولاً توان مقدار n ،7 يا 8 است به اين معنا كه با 7 يا 8 بار ضرب ماتريس اثرات مستقيم در خودش، رتبه متغيرها بدون تغيير باقي مي ماند، نتايج به پايداري می رسد. در نهایت فرايند رياضياتي تكراري تكميل مي شود. به  كمك نرم افزار ميك مك مي توان اعمال رياضي بیان شده را انجام داد.

نمودار تحلیل میک مک

در نهایت تحلیل تاثیر مستقیم و غیر مستقیم، یک نمودار گرافیکی به دست می آید.  این الگوريتم براي تعيين موقعيت هريك از متغيرها روي نقشه هاي اثرات مستقيم و غيرمستقيم استفاده می شود. مهم ترين نقشه هاي اثرات مستقيم و غيرمستقيم كه به تفسير سريعتر و دقيق تر نتايج كمك مي كند، جمع اثرات حاصل از جمع سطري و ستوني را روي دو محور تأثيرگذاري و تأثيرپذيري (وابستگي) مكان يابي مي كند. همچنين با افراز فضاي دوبعدي نقشه، اين امكان را فراهم مي كند كه بتوان درباره نقش هريك از اثرات قضاوت كرد. به اين ترتيب، نرم افزار ميكمك نقشه هاي بصري اوليه اي ارائه مي دهد كه با استفاده از نرم افزارهاي بصري سازي جانبي مي توان آنها را بهينه كرد.

پایداری تحلیل میک مک

به طور کلی اگر بتوان در نمودار گرافیکی تحلیل میک مک MICMAC، حرف L را روی مولفه ها رسم کرد، یعنی سیستم پایدار است. اگر مولفه ها روی قطر پراکنده باشند، یعنی سیستم ناپایدار است.

نقشه اثرات

هر آرايه از ماتريس تحليل ساختاري را ميتوان در محوري دوبعدي ترسيم كرد. محور افقي اين نمودار دوبعدي، مشخص كننده جمع امتيازهاي سطري يك متغير است. محور
عمودي اين نمودار، مشخص كننده جمع امتيازهاي ستوني يك متغير است. ماتريس تحليل ساختاري درواقع ماتريسي متقارن است كه شناسه J, I آن مترادف با شناسه I, J است. به بيان ساده، اگر شناسه سطر چهارم اين ماتريس معرف متغير هسته اي باشد، شناسه ستون چهارم اين ماتريس نيز معرف همين متغير است.

بنابراين، با جمع كردن سطري، ستوني و مقياس بندي محورهاي مختصات، به هر متغير مي توان امتيازي سطري و ستوني اختصاص داد و آن را در فضاي دوبعدي مكان يابي كرد. جمع سطري معرف تأثيرگذاري يك متغير بر همه متغيرهاي ديگر و جمع ستوني معرف ميزان تأثيرپذيري يا وابستگي متغير به همه متغيرهاي ديگر است. بنابراين، هريك از مسائل يا متغيرها در فضاي دوبعدي در نموداري چهاربخشي قابل مكان يابي خواهند بود.

براساس اينكه جمع مقاديرماتريسي در كدام ناحيه نمودار قرار بگيرند، مي توان چهار دسته متغير را شناسايي كرد. اين نقشه را مي توان براي ماتريس اثرات مستقيم، اثرات غيرمستقيم و اثرات احتمالي با همين رويكردترسيم كرد. چهاردسته متغيرها بدين شرح هستند:

1-متغيرهـايي كـه در گوشـه سـمت راسـت بـالاي نمـودار قـرار مـي گيرنـد، بيشـترين تأثيرپذيري يا وابستگي به ديگر متغيرها و نيـزبيشـترين تأثيرگـذاري را بـرمتغيرهـاي ديگـر دارند. به اين متغيرها، متغيرهاي اعتماد گفته مي شود. اين متغيرها درواقع شاخص ناپايـداري در يك سيستم هستند زيرا بهدليل وابستگي به متغيرهاي ديگر بهسـرعت تـأثيرات را جـذب مي كنند. به دليل تأثيرگذاري به سرعت تأثيرات را انتقال مي دهنـد. بـه بيـان ديگـر، سـرعت تأثيرگذاري و تأثيرپذيري اين متغيرها، سبب مـيشـود كـه قابليـت بـالايي بـراي بـرهم زدن ناپايداري سيستم داشته باشند.

2-متغيرهاي با كمترين وابستگي و بيشترين تأثير (گوشه سمت چپ بالا) پيشران هاي اثرگذار يك سيستم هستند.

3-متغيرهاي با كمترين تأثيرگذاري و بيشترين وابستگي يا تأثيرپذيري (گوشه سمت راست پايين) آنهايي هستند كه بيشترين تأثير را از تغيير در شرايط يك سيستم مي پذيرند. به اين متغيرها، متغيرهاي وابسته مي گويند. تغيير در اين متغيرها گاه در نتيجه تأثير متغيرهاي پيشران است و گاهي اين تأثيرپذيري درواقع تأثير غيرمستقيم اثر پيشرانها بر متغيرهاي اعتماد (گوشه سمت راست بالا) است.

4-متغيرهايي كه در سمت چپ پايين نمودار قرار مـي گيرنـد، هـم تأثيرگـذاري كمـي دارند و هم وابستگي كمي به ديگر متغيرها دارند. اين دسته از متغيرها كمترين اهميت را در يك سيستم دارند و مي توان آنها را حذف کرد.

پایایی تحلیل میک مک

نرم‌افزار میک مک Micmac یک نرم افزار رایگان برای انجام تحلیل ساختاری در مطالعات آینده پژوهی است. تمامی مراحل بیان شده، به صورت متوالی در نرم افزار میک مک انجام می شود. نرم افزار میک مک در نهایت انجام محاسبات، نرخ پایایی ماتریس اثرات مستقیم را نیز بیان می کند.

منبع

Gorane, S. J. and R. Kant (2013). Modelling the SCM Enablers: an Integrated ISMfuzzy MICMAC Approach, Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics, 25(2).

برای دانلود نرم افزار میک مک بر روی لینک زیر کلیک نمایید.

micmac